(TN&MT) - Từ bến bờ Cửa Đại, ngắm Cù Lao Chàm tựa đang chồi lên lang bang giữa trùng dương, lờ mờ đốm xanh, vời vợi. Xưa, cụ Nguyễn Tuân đã ra đây mà xuýt xoa, ngỡ chạm chốn thiên thai. Giờ ngẫm cái dáng đảo mẫu tử - mẹ bồng con - ấy cứ liêu xiêu, nhà xây san sát, bến bãi ninh ních, thương thuyền tề tựu. Hoài niệm. Ít ai còn tường hết nghệ danh của viên ngọc ven sườn đô cảng Hội An này.

1. Chiếc ca-nô cao tốc đưa chúng tôi rời đất liền từ biển Cửa Đại lướt sóng về Cù Lao Chàm vào một sớm trung tuần tháng 6. Tàu rẽ sóng ra khơi, mùa này biển chưa đông cá, thuyền bè đánh cá nên chiếc ca-nô chở chúng tôi cứ lừng lững tiến một đường thẳng ra đảo, bỏ lại phía sau những chiếc thuyền thúng cặm cụi thả lưới. Hai bên sóng nước rẽ ra sủi bọt trắng xóa, cuốn trôi theo cái nóng oi ả của miền Trung thân thương.

Gần 1 nửa tiếng đồng hồ, giữa trời mây sông nước bao la, tàu cập bến Cù Lao Chàm. Đảo xanh đón chúng tôi trong ánh nắng ban mai dịu mát và những tiếng động của cuộc sống đời thường và những chiếc tàu cá nằm nghỉ ngơi sau bao ngày bôn ba trên biển cả. Cầu tàu khá rộng để có thể đón nhiều chuyến tàu cặp bến cùng lúc. Cả một không gian rộng lớn ập vào mắt chúng tôi. Nhưng ấn tượng nhất là sự đón tiếp vô cùng niềm nở của cư dân trên đảo. Đặt chân lên đảo, điều cảm nhận được đầu tiên là những nụ cười và không biết bao nhiêu lời hỏi thăm với những người khách đến từ đất liền. Cảm giác của chúng tôi khi đặt chân lên đảo là sự bình yên trước vẻ đẹp hoang sơ, được hít thở không khí trong lành và sự thân thiện, mến khách của người dân nơi đây.

Cuộc sống của cư dân nơi đây cũng không khác gì trong đất liền, cũng có những nhà hàng rộng rãi, những quán cà phê nhạc xập xình, chợ búa bán đủ loại nhưng nhiều nhất vẫn là các loài hải sản như bào ngư, tôm cá... và ốc vú nàng là đặc sản của đảo. Ngoại trừ những thứ hải sản, các loại mặt hàng khác có giá cao hơn so với đất liền bởi khoảng cách biển trời nhưng không đến nỗi quá đắt đỏ. Dạo quanh một vòng để thăm thú cuộc sống của cư dân trên đảo, thấy cuộc sống ở đây cũng khá sung túc. Những ngôi nhà 2 - 3 tầng mọc lên san sát, truyền hình cáp được khá nhiều hộ dân sử dụng, có trường học để trẻ em trên đảo đến lớp và rất nhiều khối cơ sở vật chất được xây dựng phục vụ đời sống người dân.

2. Nằm cách TP. Hội An khoảng mười hải lý theo hướng Đông Bắc, Cù Lao Chàm gồm tám đảo : Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Khô mẹ, Hòn Khô con, Hòn Lá, Hòn Tai, Hòn Ông với tổng diện tích hơn 15 km2, trong đó khu bảo tồn biển rộng hơn 6.700 ha. Theo các nhà khoa học, hiện có 947 loài sinh vật sống trên vùng nước quanh các đảo, có 6/135 loài san hô lần đầu được ghi nhận ở vùng biển Việt Nam, nhiều loại nằm trong sách đỏ. Với hơn 90% diện tích là rừng đặc dụng, hệ thực vật ở đây rất phong phú với gần 500 loài thuộc 352 chi, với 288 cây làm thuốc, trong đó có nhiều loại quý hiếm.

Dân số ở đây khoảng 3.000 người, sống tập trung ở bãi Làng, thôn Cấm, bãi Ông, bãi Hương. Hơn 70% dân số ở đây sống bằng nghề đánh bắt thủy sản và khai thác tổ yến. Toàn đảo có hơn 200 tàu thuyền công suất từ 5 - 33 CV, đánh bắt các loài mực mặt biển, bắt cua đá, ốc khe núi... chứ không dùng mắt lưới nhỏ để tàn sát thủy sinh đáy biển. Xã đảo Tân Hiệp phối hợp Ngân hàng Chính sách xã hội và Ban quản lý Dự án bảo tồn biển cho nhân dân vay hơn hai tỷ đồng nhằm tạo điều kiện cho các hộ ngư dân sắm mới phương tiện sản xuất, góp phần vào việc thực hiện chính sách xóa đói, giảm nghèo của xã. Các công trình trường - trạm được xây dựng khang trang. Đặc biệt hệ thống y tế với mô hình quân - dân - y kết hợp hoạt động có hiệu quả. Y bác sĩ được điều chuyển luân phiên từ đất liền tới đảo phục vụ việc chăm lo sức khỏe nhân dân chu đáo, tận tình.

Được biết, để có được diện mạo mới trên đất Cù Lao Chàm như hôm nay, cấp ủy đảng và chính quyền xã đảo Tân Hiệp đã đề ra nhiều chương trình hành động thiết thực. Đó là chương trình động viên người dân nói không với việc chặt cây về làm củi, thay vào đó là nấu bằng than tổ ong; nói không với bao nilon, chỉ sử dụng giỏ nhựa để đi chợ, không dùng mìn đánh cá, không đánh bắt thủy hải sản vào mùa sinh sản, không lặn vớt san hô... Mỗi chương trình kinh tế - xã hội đưa ra, xã đều thông báo rộng rãi tới từng người dân để thảo luận, lấy ý kiến để hoàn chỉnh và tổ chức thực hiện. Vừa qua, TP. Hội An đã cấp 1.300 chiếc giỏ đi chợ cho các hộ gia đình trên đảo và vận động bà con dùng các loại lá gói thực phẩm. Đến Cù Lao Chàm bây giờ, ngoài việc được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của thiên nhiên, khách còn được tắm biển, dạo chơi, thăm thú.

3. Trưa. Biển rất xanh, ngồi trên chiếc thuyền thúng có thể nhìn rõ những rặng san hô quanh đảo. Ông Chu Mạnh Trinh, Phó Trưởng phòng nghiệp vụ Ban quản lý Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm cùng đoàn cho chúng tôi biết: "Ngày đầu, người dân không biết làm bảo tồn biển là làm cái gì. Rồi dần dần thực tế mang lại kiến thức và trở thành ý thức". Như từ năm 2005, người dân đã thực hiện quy chế bảo vệ những vùng cá sinh sôi nảy nở, đặc biệt ở hệ sinh thái san hô và bãi đá ngầm. Những khu này hạn chế đánh giã cào, không cho các loại lưới nhỏ, không cho ánh sáng quá mức... Đến nay cả cộng đồng đã vào nề nếp trong đánh bắt hải sản.

Nhưng cũng từ đó, sản lượng đánh bắt của người dân bị giảm mạnh theo từng năm. Người làm công tác quản lý lại phải vừa vận động vừa tìm sinh kế mới cho người dân. Trong hơn 500 hộ sinh sống ở Cù Lao Chàm thì có đến 220 hộ nằm trong vùng lõi bị ảnh hưởng. Do đó, các hộ này được hỗ trợ sinh kế mới như tham gia mô hình homestay (du khách ở cùng nhà với dân địa phương) phục vụ khách du lịch.

Trong gia đình, thay vì cả nhà tập trung vào khai thác hải sản, nay chỉ các ông chồng gom nhóm đi đánh bắt, phụ nữ ngoài việc nhà thì tham gia phục vụ nấu nướng, hướng dẫn khách du lịch. Họ vừa là đầu bếp vừa là ca sĩ không chuyên mỗi lần tiếp khách đoàn. Hiện, Cù Lao Chàm có 30 em đang theo học tại trường trung cấp du lịch Hoa Sữa ở Hà Nội. Những em này sau khi học xong sẽ trở về phục vụ du lịch ngay tại quê nhà.

Con số thống kê cho thấy, năm 2003 mới có 5.000 khách đến tham quan Cù Lao Chàm thì đến cuối năm 2011 đã lên tới 79.000 khách. Du lịch sinh thái đang là sinh kế mới đưa kinh tế người dân trên đảo đi lên và nói như ông Trinh, con cá ở đây đang có giá trị cao dần, mỗi con cá mang trên mình nhiều giá trị thặng dư hơn, đưa lại lợi nhuận cao hơn.

Nhớ lại lúc trước, ông Trinh kể: "Lúc ra quy chế cấm đánh bắt trong khu vực bảo tồn, người dân phản ứng dữ lắm, họ bảo "bảo tồn" làm mất nồi cơm của họ, thậm chí kiện vào Hội An. Nhưng rồi qua từng năm, cá tôm từ chỗ sụt giảm thì nay tăng lên nhờ được bảo vệ môi trường sinh sống, hạn chế đánh bắt. Và người dân đã dần nhận thấy hiệu quả của việc làm".

Trời ngả về chiều, chúng tôi rời khỏi đảo cũng trên chiếc ca nô ban sáng. Ánh hoàng hôn trên đảo tiễn chúng tôi về đất liền hòa với sóng biếc đại dương sóng sánh. Những cư dân trên đảo ra tiễn chúng tôi bằng những nụ cười và ánh mắt hân hoan, bằng cả những cái bắt tay trìu mến và những lời chúc mộc mạc, giản dị của người dân vùng biển. Tàu chầm chậm rời khỏi đảo, vẫn thấy luyến tiếc vì thời gian không đủ để có thể khám phá hết được những vẻ đẹp còn tiềm ẩn nơi đây. Trong ánh nắng ban mai, cụm đảo nổi lên trên mặt biển đẹp rạng rỡ như nàng tiên cá trên biển, sóng sánh và huy hoàng...

Thu Hương