Hy vọng Chiến lược sẽ tạo bước ngoặt trong việc quản lý chất thải rắn

(TN&MT) - Quản lý tổng hợp chất thải là cách tiếp cận tiến bộ, cung cấp cái nhìn tổng quan trong các lựa chọn cho quy hoạch và quản lý chất thải, đồng thời mô tả mối quan hệ giữa quản lý chất thải rắn với các vấn đề môi trường tự nhiên, kinh tế - xã hội, các nhóm thể chế, các nhóm đối tượng tham gia và đặc biệt là mối liên hệ với sự biến đổi khí hậu - vấn đề môi trường đang được quan tâm hàng đầu. Ở nước ta, công tác quản lý tổng hợp chất thải rắn còn nhiều rào cản, bất cập.

Tiếp cận tiến bộ

Quản lý tổng hợp chất thải rắn được Chương trình Môi tường Liên Hiệp Quốc, Viện Công nghệ môi trường Quốc tế và Phòng Công nghiệp, Công nghệ và Kinh tế (DTEI - UNDP) phát triển và thí điểm mô hình ISWM tại 3 thành phố: Pune city (Ấn Độ), Wuxi (Trung Quốc) và Lesthoso (Nam Phi). Ở Việt Nam, các mục tiêu, nhiệm vụ của Hệ thống quản lý tổng hợp chất thải rắn đã được đề cập trong "Chiến lược Quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến 2025 tầm nhìn 2050".

Quản lý tổng hợp chất thải rắn là một trong những ưu tiên của công tác bảo vệ môi trường, góp phần kiểm soát ô nhiễm, hướng tới phát triển bền vững đất nước. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với "Chiến lược quản lý chất thải rắn tại các đô thị và khu công nghiệp Việt Nam đến năm 2020" được ban hành hơn 10 năm trước đây. Quản lý tổng hợp chất thải rắn hiện nay là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó Nhà nước có vai trò chủ đạo; đẩy mạnh xã hội hóa, huy động tối đa mọi nguồn lực, tăng cường đầu tư cho công tác quản lý tổng hợp chất thải rắn. Quản lý tổng hợp chất thải rắn phải đáp ứng theo nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền"; các tổ chức và cá nhân phát sinh chất thải, gây ô nhiễm, suy thoái môi trường có trách nhiệm đóng góp kinh phí khắc phục và bồi thường thiệt hại. 

Chiến lược đặt ra mục tiêu đến năm 2025, 100% các đô thị có công trình tái chế chất thải rắn thực hiện phân loại tại hộ gia đình; 100% tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt đô thị, 100% tổng lượng chất thải rắn công nghiệp không nguy hại và nguy hại, 90% tổng lượng chất thải rắn xây dựng đô thị và 90% lượng chất thải rắn phát sinh tại các điểm dân cư nông thôn và 100% tại các làng nghề được thu gom và xử lý đảm bảo môi trường. Lượng túi nilon sử dụng tại các siêu thị và trung tâm thương mại sẽ giảm 85% so với năm 2010.

Chiến lược là một định hướng đúng đắn góp phần bảo vệ môi trường, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế của đất nước. Cách tiếp cận này hoàn toàn phù hợp với xu hướng chung trên thế giới. Tuy nhiên chúng ta còn rất nhiều việc phải làm như : Nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người tiêu dùng, có những chính sách cụ thể hỗ trợ cho các doanh nghiệp áp dụng các giải pháp sản xuất sạch hơn, đào tạo nguồn nhân lực đủ trình độ chuyên môn để quản lý tổng hợp chất thải rắn... 

Gập ghềnh rào cản

Chất thải là sự đồng hành tất yếu trong mọi hoạt động kinh tế và phát triển. Mỗi năm, khoảng hơn 16 triệu tấn chất thải phát sinh trong cả nước và theo dự báo thì tổng lượng chất thải rắn phát sinh trong nước vẫn tiếp tục tăng lên nhanh chóng trong thập kỷ tới đây. Các vùng đô thị, với dân số chiếm hơn khoảng 24% dân số cả nước, phát sinh mỗi năm hơn 6 triệu tấn chất thải (ước tính xấp xỉ khoảng 50% tổng lượng chất thải sinh hoạt của cả nước). Theo ước tính, tương lai tổng lượng chất thải sinh hoạt phát sinh sẽ tăng lên 60%.

Các chuyên gia môi trường nhận định, quản lý tổng hợp chất thải rắn chỉ có thể thành công nếu như các cố gắng đạt được trong tất cả các khâu, các hoạt động, các chủ thể có liên quan tới quá trình vận động này. Điều này liên quan tới không chỉ vốn, công nghệ... mà còn cả ý thức, nhận thức của các chủ thể. Công tác quản lý môi trường nói chung và quản lý chất thải rắn nói riêng ở nước ta hiện đang có những hạn chế, khó khăn lớn về nguồn lực nhưng hạn chế, khó khăn về nhận thức còn lớn hơn, thậm chí có thể làm cản trở, triệt tiêu nguồn lực huy động được. Sự ít thành công, thậm chí cả thất bại trong thực hiện Chiến lược 3R (giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế) chất thải sinh hoạt ở một số đô thị lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng...) thời gian qua đã cho thấy, đây là vấn đề quan trọng cần được giải quyết như là điều kiện tiên quyết cho việc áp dụng thành công phương thức quản lý tổng hợp chất thải rắn ở nước ta trong thời gian tới.

Mặt khác, hiện nay, việc triển khai các Chương trình 3T (tiết giảm, tái sử dụng, tái chế) mới chỉ dừng ở những mô hình trình diễn, thí điểm tại TP.Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và TP. Đà Nẵng. Kết quả thu được chưa thực sự hiệu quả do kế hoạch triển khai, cũng như việc phân bổ thời gian và kinh phí chưa hợp lý, nhiều hạng mục triển khai không phù hợp với điều kiện thực tế cũng như nếp sống và sinh hoạt của người dân. Thêm vào đó, các tổ chức quản lý và dịch vụ môi trường về chất thải rắn, chưa xây dựng được phương pháp quản lý phù hợp, người dân chưa xây dựng được nếp sống, nếp sinh hoạt phù hợp với 3T đã dẫn đến kết quả là sau một thời gian thí điểm, Chương trình phải dừng hoạt động.

Hy vọng Chiến lược với sự chuẩn bị tích cực của các cơ quan quản lý Nhà nước và các nhà khoa học, tình hình quản lý chất thải rắn của Việt Nam trong tương lai sẽ khởi sắc.                                                    

X.Hợp