(TN&MT) -Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định 929/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Tái cơ cấu Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN), trọng tâm là tập đoàn (TĐ), tổng công ty (TCT) Nhà nước giai đoạn 2011-2015”. Đây là quyết tâm cao của Chính phủ trong việc tạo bước chuyển biến rõ nét trong tái cơ cấu DNNN, một việc đã tiến hành từ nhiều năm nay, nhưng hiệu quả mang lại chưa như mong đợi.

Vật cản của quá trình tái cơ cấu

Đề án tái cơ cấu DNNN khẳng định, việc thoái vốn đầu tư ra ngoài lĩnh vực kinh doanh chính của các TĐ, TCT Nhà nước là một nội dung quan trọng của quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Một số chuyên gia nhận định, việc thực hiện vấn đề này dường như đang gặp thách thức, khi có TĐ, TCT Nhà nước tìm cách trì hoãn, thậm chí né tránh việc thoái vốn đã đầu tư vào các lĩnh vực ngoài ngành nghề chính. Trong Đề án tái cấu trúc Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam vừa trình Chính phủ, đơn vị này xin được bổ sung ngành đầu tư khu công nghiệp là lĩnh vực kinh doanh chính, trong khi đây là lĩnh vực đầu tư ngoài ngành mà TĐ phải hoàn tất thoái vốn trước năm 2015 theo chỉ đạo của Chính phủ. Trong khi đó, Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) vẫn đề xuất xin được giữ lại phần vốn tại lĩnh vực bảo hiểm và tài chính…

Ông Nguyễn Xuân Thành, Giám đốc Chính sách công, Chương trình giảng dạy kinh tế Fullbright, cho rằng, việc thoái vốn là tất yếu bởi DNNN nên tập trung vào ngành kinh doanh then chốt, nòng cốt. Nhưng lộ trình thực hiện phải chặt chẽ để tránh nảy sinh xung đột lợi ích. Chẳng hạn, TĐ, TCT đầu tư ngoài ngành dưới dạng góp vốn, liên kết, liên doanh…, nay rút vốn sẽ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, DNNN có thể viện cớ này mà không rút vốn ngay. Mặt khác, theo chuyên gia kinh tế Cao Sĩ Kiêm, quá trình thoái vốn sẽ gặp nhiều khó khăn, đặc biệt ở lĩnh vực ngân hàng, nhưng đây là chuyện phải làm để lành mạnh hóa cho cả doanh nghiệp ngân hàng.

Ngoài vấn đề thoái vốn, cần tiếp tục cổ phần hóa các DNNN. Đây được xác định là nhiệm vụ khó khăn và quyết định sự thành công của tái cơ cấu. Trong thời gian qua, quá trình cổ phần hóa còn chậm mà nguyên nhân chính là do sự đổ vỡ của bong bóng chứng khoán năm 2008, làm thị trường này rơi vào tình trạng ảm đạm những năm sau đó. Hơn nữa, những DNNN còn lại trong danh sách cổ phần hóa đa phần có quy mô vừa và lớn, thậm chí rất lớn, nên chương trình cổ phần hóa trở nên ngày càng phức tạp, nhất là việc định giá tài sản doanh nghiệp và giải quyết xung đột về lợi ích giữa các đối tượng có liên quan.

Băn khoăn hiệu quả thực hiện

Bên cạnh những giải pháp nêu trong Đề án, nhiều chuyên gia cũng băn khoăn về việc giám sát thực hiện quá trình tái cơ cấu. Nếu không có cơ chế giám sát chặt chẽ thì rất có thể quá trình tái cơ cấu chỉ nặng về hình thức.

Gần đây, Chính phủ giao Bộ Tài chính cử kiểm soát viên tại TĐ-TCT Nhà nước để theo dõi, giám sát tình hình quản lý, sử dụng vốn Nhà nước tại các DN trong quá trình tái cơ cấu. Trước đó, Bộ Tài chính đã đề xuất Chính phủ đề án thành lập tổng cục giám sát phần vốn Nhà nước với nhiệm vụ giám sát, kịp thời phát hiện những bất cập, sai sót của các DNNN để phòng chống. Nhiều chuyên gia cho rằng đây là mô hình tốt có thể thực hiện. Tuy nhiên, Bộ chủ quản chỉ quản lý vấn đề nhân sự còn Tổng cục giám sát hoạt động tài chính; Tổng cục này phải nắm được doanh nghiệp đang vay nợ bao nhiêu và cần kết hợp với bộ phận thuế để tăng cường giám sát. Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh cho rằng, Việt Nam nên học tập kinh nghiệm thế giới là xây dựng Luật Giám sát DNNN. Ngoài quy định chi tiết trách nhiệm, quyền hạn của đại diện chủ sở hữu, ban lãnh đạo DN…, Luật nên quy định cụ thể cơ cấu tổ chức, mô hình hoạt động của cơ quan giám sát tối cao DNNN trực thuộc Quốc hội. Điều này vừa khắc phục được tình trạng manh mún khi phải xây dựng quá nhiều nghị định cho các TĐ, TCT, vừa tạo hành lang pháp lý thống nhất trong giám sát hoạt động của DNNN. Thực hiện được việc này sẽ tạo bước đột phá trong tái cơ cấu DNNN.

Một vấn đề khác cũng được nhiều chuyên gia kinh tế chỉ ra là lợi ích nhóm. Lợi ích nhóm chi phối và làm hao hụt vốn nhà nước cũng là mặt trái của quá trình tái cơ cấu. Lợi ích nhóm chính là lực cản khó giải quyết nhất của quá trình tái cơ cấu, nếu không giải quyết được thì nhiều TĐ sẽ khó thành công trong tái cấu trúc.

Ngoài các vấn đề trên, chi phí để thực hiện tái cơ cấu cũng được nhiều chuyên gia quan tâm. Thực tế cho thấy, chưa cơ quan nào dự trù kinh phí cụ thể cho quá trình tái cơ cấu DNNN, do phạm vi rộng, dàn trải của nó, cũng như mối liên hệ khá chặt chẽ với quá trình tái cấu trúc ngành ngân hàng. Tuy vậy, đây chắc chắn sẽ là một khoản không hề nhỏ. Xét về mặt kinh tế, chi phí cho tái cơ cấu DNNN bao gồm các khoản nợ phải thu khó đòi, khoản lỗ, chi giải quyết việc làm người lao động, cấp vốn cho các định chế tài chính trung gian có thể phát sinh lớn, ước hàng chục tỷ đồng. Đây sẽ là gánh nặng đối với nền kinh tế, nhiều khả năng làm tăng thêm nợ công nếu không có phương án xử lý tốt. Trong bối cảnh kinh tế đang khó khăn dành một khoản chi phí lớn cho quá trình tái cơ cấu DNNN cũng là điều không dễ dàng.

Q.Huy